April 2007, Noordbrabants Historisch Nieuwsblad, Ernest Verhees

Noordbrabantse sporthelden

Met de vorig jaar verschenen dikke bibliografie voor de sportgeschiedenis in Nederland, is een belangrijke stap gezet naar volwassenheid van dit relatief nieuwe onderdeel van de sociaal-economische geschiedenis. Ook in Noord-Brabant komt steeds meer aandacht voor de lokale en regionale sportgeschiedenis. Tijdschriften, krantenartikelen en tentoonstellingen over de Brabantse sporthistorie zorgen met de al van oudsher bestaande jubileumuitgaven van lokale sportverenigingen voor een bloeiende geschiedbeoefening voor een groot en deels nieuw publiek.

door Ernest Verhees

In het Bibliografisch apparaat voor de Nederlandse sportgeschiedenis, waarin per plaats en per tak van sport boeken en artikelen besproken worden, zijn voor de provincie Noord-Brabant 43 pagina’s ingeruimd. Opvallende aanwezige bij de lijst van Noordbrabantse publicaties zijn de plaatselijke boogschutterverenigingen. Op www.desportwereld.nl zijn aanvullingen en correcties van de boekuitgave te vinden. Recent aanwinsten op microniveau zijn ‘De geschiedenis van FC Moerstraten Dames 1’ in het tijdschrift van Heemkundekring De Vierschaar uit Wouw en het boekje Schaatstrainingsgroep Willy v.d. Berk 50 jaar uit Haarsteeg. Het zoveel jarig bestaan van lokale sportverenigingen blijft de belangrijkste reden om sportgeschiedenis te schrijven, meestal door de secretaris en het oudste lid. Hier begint echter langzaam verandering in te komen. Sport en geschiedenis vormen een combinatie van twee populaire onderwerpen, die een markt creëren voor uitgaven voor een breder publiek dan enkel de verenigingsleden.

Sportgeschiedenishype

Naast de genoemde internetpagina zijn diverse andere sites gewijd aan de Nederlandse sportgeschiedenis. Een bijzondere is het weblog www.sportgeschiedenis.nl, van de historici Jurryt van Vooren en Micha Peters. Daarop worden regelmatig korte, anekdotische stukjes over het sportverleden in binnen- en buitenland geplaatst. Op internet is ook een gespecialiseerde boekenwinkel (www.sportboeken.nl) en een overzicht van sportarchieven te vinden (hennekamp.archieven.org). Uiteraard biedt het web ook een groot aanbod pagina’s, gewijd aan een sport, sportvereniging of individuele sporter. Maar sportgeschiedenis wordt gelukkig ook aan het papier toevertrouwd. In februari 2007 verscheen bij uitgeverij Blad21 het eerste nummer van een tweejaarlijks 'journalistiek sportboek': Tussenstand. De verhalen behandelen alle sporten, hebben een journalistiek uitgangspunt met af en toe literaire aspiraties en kunnen soms amusant zijn en soms nieuws brengen. Als het aan redacteur Ad van Liempt ligt, komt er dit jaar ook nog een sportversie van Andere Tijden op televisie. De tijdschriften Hard Gras en De Muur bestaan al langer. Er blijkt voor voetbal en wielrennen een publiek te zijn voor literaire, historische en de wat langere journalistieke verhalen. Hierbij gaat de aandacht over het algemeen uit naar de namen met een groot, landelijk bereik, waardoor de Randstad verhoudingsgewijs veel aandacht krijgt. Als enige provincie is hier in Noord-Brabant nu een reactie op gekomen door het verschijnen van twee regionale sporttijdschriften voor het rijke voetbal- en wielerverleden van Noord-Brabant.

Brabantse helden

In Oss zijn vorig jaar drie enthousiaste wielerliefhebbers begonnen met een Brabants wielertijdschrift. Eén van de initiatiefnemers is Peet Kappen. Hij vertelt dat hun initiatief mede geïnspireerd is door De Muur, maar dat vooral hun liefde voor het wielrennen — en in het bijzonder het Brabantse wielrennen — aan de publicatie ten grondslag ligt. 'We zijn Brabanders en Noord-Brabant is bij uitstek de wielerprovincie van Nederland, de bakermat van het wielrennen. We kennen de verhalen van onze vaders en herinneren ons wedstrijden als de Ronde van Den Bosch van vroeger.' Om hier met andere liefhebbers in een gezellige sfeer over te praten, begonnen ze in Oss het Brabantse Wielercafé. Al snel ontstond het idee om met al die mooie verhalen iets te gaan doen, mede ingegeven door grote belangstelling uit hun omgeving. In samenwerking met de plaatselijke boekhandel en bibliotheek kwam er uiteindelijk een tijdschrift uit de koker. Een korte pakkende titel was snel gevonden: Helden. Het gaat de auteur immers om verhalen over wielerhelden. 'Vervolgens was het vooral een kwestie van de juiste mensen tegenkomen die een uitgave in eigen beheer zonder enige subsidie mogelijk maakten. De oplage van het eerste (nul)nummer was 450, maar het tweede nummer zat al op 850 exemplaren.' De toegenomen belangstelling blijkt ook uit de vraag van boekhandels, die aanvankelijk sceptisch reageerden. 'De goede recensies en reacties in de pers hebben hier zeker sterk aan bijgedragen', aldus Kappen. Ondanks het succes blijft Helden een uitgave in eigen beheer. 'Bestellen via de website www.brabantswielercafé.nl werkt prima, terwijl abonnementen en een uitgebreide distributie te veel rompslomp betekenen.'

Zundert

In ieder nummer van Helden worden de onderwerpen geografisch over de hele provincie verspreid. Vooral West-Brabant heeft een rijke wielergeschiedenis. Michel de Koning uit Wouwse Plantage zocht na het verschijnen van het nulnummer contact met de auteurs. Dit leidde uiteindelijk in november tot het eerste wielercafé in West-Brabant, in Zundert. Hoofdgast Cees Haast uit Rijsbergen, oud Tour-rijder, had daar met prachtige verhalen het publiek aan zijn lippen hangen. Dezelfde De Koning schreef in Helden 1 zijn beleving, gekluisterd aan de radio, van de dramatische val van Haast op de Col de Lauteret in 1965. In hetzelfde nummer is er ook aandacht voor het vergeten werelduurrecord van Frans Slaats uit Waalwijk in 1937, en voor de Lieshoutse Tourrijder Pietje Damen. 'Zoete herinneringen aan de overwinning van Damen als beloftevol amateur in de fameuze Ronde van Zesgehuchten staan in dit verhaal centraal'. Maar niet alleen helden van weleer komen aan bod. Er is ook ruimte voor verhalen over de Tour van 1986 door Marc van Orsouw (Oijen) en over de Giro van 2006 door Theo Eltink (Westelbeers). Kappen: 'We schenken niet alleen aandacht aan de helden uit het verleden, maar ook aan de helden van de toekomst'. In april is er weer een wielercafé in Oss en eind dit jaar zal het winternummer van 2008 in Oss, Zundert en Bladel gepresenteerd worden.

Voetbaltijdschrift

Nagenoeg geruisloos is in december 2006 ook het eerste nummer verschenen van een speciaal aan het voetbal in Noord-Brabant gewijde serie, met de titel Brabants Gras. De reeks opent met een PSV-special en heeft als ondertitel Toen Ronald Koeman nog bij PSV voetbalde. In mei 2007 zal het tweede nummer verschijnen met FC Den Bosch als hoofdonderwerp. Auteurs Henk Mees en Henri van de Steen — journalisten van het Brabants Dagblad — hadden al eerder in de krant blijk gegeven van hun historische belangstelling. Aanvankelijk dachten ze aan het maken van een algemene geschiedenis over het voetbal in Noord-Brabant. Een breed boek waarin alle facetten van het voetbal vertegenwoordigd zouden zijn. Na overleg met uitgeverij Heinen werd de formule aangepast. Een serie waarin steeds één voetbalclub centraal staat, bleek het beste. Henk Mees: 'De uitgever ziet natuurlijk het liefst vier nummers over PSV. Wij willen echter ook clubs als Willem II, NAC en nu dus FC Den Bosch bespreken.' De aandacht gaat dan niet alleen uit naar de clubgeschiedenis maar ook naar andere facetten van het voetbal, zoals de relatie met het geloof of de beginjaren van de voetbalhistorie van 's-Hertogenbosch. 'Het Brabants voetbal heeft een eigen verhaal', aldus Henk Mees. Deze verdient volgens hem meer waardering dan het bijvoorbeeld in Hard Gras krijgt. 'Noord-Brabant is de belangrijkste voetbalprovincie van Nederland. Vier clubs spelen in de eredivisie, vijf in de eerste divisie. PSV is structureel de sterkste club van Nederland geworden.' valt op de achterflap te lezen. De inhoud toont aan dat er inderdaad genoeg stof is voor mooie verhalen.

Musea

Ook musea beginnen aandacht te schenken aan sportgeschiedenis. In het Vughts Historisch Museum was vorig jaar een korte, kleine tentoonstelling over enkele plaatselijke sportverengingen te zien. Andere lokale musea schenken aandacht aan jubilea van sportverenigingen. Veel verenigingen zijn opgericht in het begin van de twintigste eeuw. De komende jaren bereiken zij met hun honderdjarig bestaan een respectabele mijlpaal die een tentoonstelling rechtvaardigt. Ook worden er exposities georganiseerd rondom bijzondere wedstrijden. Zo kent de Acht van Chaam in Mart Verhees een bevlogen verzamelaar van foto's, filmmateriaal, krantenartikelen en affiches van het bekende criterium. Ieder jaar rond de wedstrijd (en op afspraak) is zijn collectie te bezichtigen. In 2003 besprak Berry van Oers in het boekje 65 jaar Acht van Chaam de uitslagen en achtergrondverhalen van 65 edities. Actueel is de fototentoonstelling die vanaf 6 maart in het gemeentemuseum Helmond te zien is: Kampioenen van het volk: de wereld van wielerklassiekers en kermiskoersen. Deze toont 120 wielerfoto's van de topfotografen Stephan Vanfleteren, Marc Steculorum en Joyce van Belkom. In de foto's gaat het niet om de overwinnaars, maar om de steeds weer terugkerende rituelen aan de zijkant van de wielerkoers. In augustus organiseert het Rijksmuseum in de Nieuwe Kerk de tentoonstelling Helden van Holland in verband met het Michiel de Ruyterjaar. Ook nationale sporthelden — met Johan Cruyff als belangrijkste voorbeeld — komen hier aan bod.

Geschiedschrijving

Vooral in de negentiende eeuw verhinderden de verering en romantisering van het verleden een kritische geschiedschrijving over Michiel de Ruyter en andere nationale helden. De huidige hype rondom sportgeschiedenis past enigszins in deze traditie. De meeste verhalen gaan over helden en zijn geschreven door en voor liefhebbers van de heroïek en van het romantische beeld van de sport in het verleden. Kappen: 'Helden is niet bedoeld als kritische onderzoeksjournalistiek, daar zijn genoeg andere tijdschriften voor'. Dit betekent overigens niet dat er geen uitgebreid en degelijk (archief)onderzoek plaatsvindt. Voor de voetnoten moet men echter wel naar de internetpagina. 'Daar hebben de meeste lezers van het tijdschrift geen behoefte aan.' Het doel van de meeste publicaties is niet een wetenschappelijk verantwoorde geschiedenis van deze vrijetijdsbesteding, maar het terugblikken op bijzondere gebeurtenissen, mensen en verhalen uit de sport. In de inleiding van 65 jaar Acht van Chaam staat het duidelijk verwoord: 'De opdracht was niet het samenstellen van een gedetailleerde geschiedschrijving, maar een luchtig boek waarin fragmenten van de Acht de revue passeren: de winnaars, de strijd, de vedetten, de organisatie ... en het feest. Momentopnamen in woord en beeld van belangrijke en minder belangrijke gebeurtenissen, van saillante en anekdotische voorvallen (...).' Door prachtige initiatieven als Helden en Brabants Gras kunnen steeds meer sportliefhebbers in Noord-Brabant aan deze vorm van geschiedschrijving veel leesplezier beleven.